Konferencje

Neosarmatyzm to zespół aprobatywnych nawiązań do szlacheckiej formacji kulturowej, który pełni cele przede wszystkim tożsamościowe. Charakterystyczny jest dla wszystkich etapów nowoczesnej kultury polskiej, która od drugiej połowy XVIII wieku
rozwija się w sytuacji niemal ciągłej zależności polityczno-kulturowej, stąd też niemal zawsze staje się próbą „odzyskiwania dziedzictwa” (słowa Teresy Walas) utraconego lub przywłaszczonego przez rozmaicie pojmowanego opresora. Po 1989 roku neosarmatyzm kształtuje się w relacji do dwóch „wielkich Innych”: wobec oficjalnej kultury PRL-u, która jako „postkomunizm” wciąż wiedzie swój (teraz już widmowy) żywot; oraz wobec zachodniej kultury liberalnej, w obręb której społeczeństwo polskie wchodzi po przełomie ustrojowym. Dopiero w XXI wieku pojawiają się niebinarne ujęcia, wskazujące na osmotyczny związek między (neo)sarmatyzmem i nowoczesnością.
Początkowo neosarmatyzm rozwijał się w ramach kultury inteligenckiej, to do niej bowiem należą autorzy publikujący w latach 90. we „Frondzie”, „Arkanach”, „Debacie”
oraz późniejsi autorzy publikacji książkowych, tacy jak Jacek Kowalski czy Jarosław Marek Rymkiewicz. Począwszy od XXI wieku zaczyna się prężnie rozwijać neosarmacka popkultura realizująca się przede wszystkim w narracjach fikcjonalnych (do najbardziej znanych przykładów należą powieści Jacka Komudy, Jacka Piekary, Konrada T.
Lewandowskiego).

Celem, który sobie stawiamy jako organizatorzy konferencji, jest systematyczne zbadanie zjawiska neosarmatyzmu po 1989 roku dotychczas naświetlanego jedynie okazjonalnie i punktowo. Pragnęlibyśmy jednak także sprostać dwóm innym zadaniom.
Po pierwsze – zdiagnozować i opisać inne nawiązania do szlacheckiej formacji
kulturowej. Część z nich pozostaje jawnie konfrontacyjna (jak w najpopularniejszych wersjach zwrotu ludowego), inna dystansuje się zarówno wobec aprobatywności neo-, jak i konfrontacyjności anty-sarmatyzmu (jako przykład warto by wskazać zjawisko kampu postsarmackiego). Stąd ambiwalencja widoczna w zapisie „(neo)sarmatymu” w tytule konferencji.
Po drugie – odnieść się do sarmatyzmu jako pojęcia i postawić pytanie o jego użyteczność w dyskursie naukowym. Jak rozumieć sarmatyzm? Czy można zbudować
jego definicję? Czy dotychczasowe próby definiowania zjawiska zachowały swoją ważność? Jeśli nie, to jakim innym pojęcie zastąpić „sarmatyzm”?

 Sarmatyzm jako pojęcie naukowe – czy go potrzebujemy? Czy w obliczu mnogości
jego określeń (sarmatyzm jako formacja kulturowa, ideologia, światopogląd, styl
itd.) jest możliwa i konieczna nowa i spójna definicja?
 Sarmatyzm – kategoria w ramach dyskursu potocznego i publicystycznego;
 Szlachecka formacja kulturowa w podręcznikach szkolnych i programach
nauczania;
 neosarmatyzm jako pojęcie;
 neosarmatyzm jako forma pamięci i tożsamości kulturowej;
 neosarmatyzm jako ideologiczne zaplecze polskiej polityki;
 neosarmatyzm w kulturze polskiej po 1989 roku wobec jego wcześniejszych
odmian;
 neosarmatyzm w inteligenckim obiegu kultury polskiej po 1989 roku;
 neosarmatyzm w popkulturze;
 neosarmatyzm i nowoczesność;
 „zwrot ludowy” wobec sarmatyzmu: konflikty i możliwe osmozy;
 „kamp sarmacki”;
 sylwetki wybranych autorów nawiązujących do sarmatyzmu w swojej twórczości.
Otwarci jesteśmy także na Państwa propozycje.

Propozycje zgłoszeń prosimy przesyłać do 1 czerwca b. r., korzystając z formularza:https://forms.gle/noiNkYBaQhWMmVuy6.

Informację o przyjęciu na konferencję pojawią się do 14 czerwca 2026.

Opłata konferencyjna wysokości 270 zł pokrywa koszt materiałów konferencyjnych i cateringu w czasie konferencji, organizatorzy nie pokrywają kosztów przejazdu i noclegu.

Organizatorzy:

- dr hab. Paweł Bohuszewicz, prof. UMK
- dr Aldona Kobus

Sekretarze konferencji:

- mgr Sebastian Tauer (sebastian.tauer@doktorant.umk.pl)
- mgr Małgorzata Sojak-Tauer (m.sojak-tauer@doktorant.umk.pl)

Konferencja odbywa się w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”; nr projektu NPRH/DN/SP/0146/2023/12; kwota dofinansowania: 429 804,19; całkowita wartość projektu 429 804,19.

(Neo)sarmatyzm w kulturze polskiej po 1989 roku – program konferencji

Toruń, 22 – 23.09.2026

Fosa Staromiejska 3 (Collegium Maius)

s. 307

 

22.09.20206 (wtorek)

9.20 - 9.30 otwarcie konferencji

 

Sarmatyzm: próby definicji i panoramy (I)

9.30 - 11.10

9.30 - 9.55

Joanna Orzeł

Słowiański, sarmacki, neosarmacki… O krótkiej historii pojęcia „sarmatyzm” i (nie?)konieczności jego zdefiniowania

 

9.55 - 10.20

Paweł Bohuszewicz

Neosarmatyzm w kulturze polskiej po 1989 roku – próba panoramy

 

10.20 - 10.50

Adam Kola

Po ironii. Neosarmatyzm jako odpowiedź na kryzys demitologizacji w Europie Środkowej po 1989 roku

 

10.50 - 11.10 dyskusja

11.10 - 11.25 przerwa kawowa

 

Neosarmatyzm: typy dyskursów (I)

11.25 – 13.00

11.25 - 11.50

Krzysztof Prabucki

Czy(m) jest poezja neosarmacka? Rekonesans

 

11.50 - 12.15

Paulina Piechota

Od formacji kulturowej do kategorii marginalnej: sarmatyzm w licealnej edukacji polonistycznej

 

12.15 - 12.40

Michał Mochocki

Dyskursy dziedzictwa Rzeczypospolitej szlacheckiej w kontekstach geopolitycznych

 

12.40 – 13.00 dyskusja

13.00 – 13.15 przerwa kawowa

 

Neosarmatyzm: typy dyskursów (II)

13.15 – 14.50

13.15 -13.40

Martin Faber

Neosarmatyzm we współczesnej historiografii

 

13.40 – 14.05

Andrzej Waśko

Historia szlachecka kontra rewolucja. O niektórych kulturowych kontekstach tzw. reformy rolnej 1944 roku

14.05 - 14.30

Marcin Lutomierski

Dziedzictwo sarmackie we współczesnym marketingu (wybrane zagadnienia)

 

14.30 - 14.50 dyskusja

 

14.50 - 15.50 obiad

 

16.00 - 17.00 wykład gościnny: Mateusz Wyżga, Ludowa historia szlachty? O przenikalności międzystanowej społeczeństwa staropolskiego

 

Neosarmatyzm wobec historii polskiej kultury

17.00 - 18.40

 

17.00 - 17.25

Iwona Węgrzyn

Sarmatyzm – „kłopotliwe dziedzictwo” czy „wynaleziona tradycja”? Czego pisarze krajowego romantyzmu nauczyli nas o szlacheckiej przeszłości?

 

17.25 - 17.50

Anna Grąbczewska

Sarmatyzm w sztuce współczesnej po roku 1989

 

17.50 - 18.15

Karol Samsel

Neosarmatyzm w polskim dyskursie krytycznoliterackim po 2000 roku

 

18.15 - 18.40 dyskusja

 

19.00 kolacja

 

 

 

23.09.2026 (środa)

10.00 – 11.00 wykład gościnny: Maciej Parkitny, Sarmatyzm, sarmatyzmy. Kłopoty z pojęciem

Sarmatyzm: próby definicji i panoramy (II)

11.00 – 12.10

11.00 - 11.25

Krzysztof Obremski

Sarmatyzm: światopogląd i jego przemiany (zarys)

 

11.25 - 11.50

Krzysztof Koehler

Sarmaci czy Rzymianie - czyli kilka wątpliwości o sarmackości

 

11.50 – 12.10 dyskusja

12.10 – 12.30 przerwa kawowa

 

Neosarmatyzm: kultura popularna i wernakularna

12.30 – 15.55

12.30 - 12.55

Aldona Kobus

Literatura neosarmacka w komunizmie – przegląd

 

12.55 - 13.20

Sebastian Tauer

Gry bitewne studia Wargamer. Sarmatyzm na stole

 

13.20 - 13.45

Aleksander Wojciechowski

Neosarmatyzm wspólnotowy jako model antynowoczesnego świata fikcjonalnego na podstawie cyklu “Wilkozacy” Rafała Dębskiego

13.45 - 14.05 dyskusja

14.05 – 14.20 przerwa kawowa

14.20 - 14.45

Marta Skrzypczak

Zwrot sarmacki we współczesnym polskim romansie (“Szlacheckie gniazdo” Moniki Rzepieli)

 

14.45 – 15.10

Michał Rydlewski

Typowy Janusz – Ferdek Kiepski – Grzegorz Braun. Figury dyskursu neosarmackiego w kulturze polskiej po 1989 roku

 

15.10 - 15.35

Gabriela Młodnicka

Neosarmatyzm bez kontusza. Dariusz Wasiak i kampowe przetworzenia sarmackiego habitusu we współczesnej polskiej popkulturze

 

15.35 - 15.55 dyskusja

15.55 - 16.10 zamknięcie konferencji

 

16.30 obiad

W ogólności, każdy naród, jak pojedynczy człowiek, ma swoje sny niepojęte, prorocze, widzenia, przeczucia, ma swoją tajemniczą stronę.
Seweryn Goszczyński

Ściśle spojone grupy […] połączone są potrzebą życia pseudorealnym doświadczeniem, które może istnieć jedynie poprzez modalność fantazmatu.
Ronald David Laing

Burzliwa historia Polski zawsze stanowiła atrakcyjny materiał dla rodzimych twórców w każdej dziedzinie sztuki. Przez ponad sto lat utraty niepodległości literatura i malarstwo historyczne odgrywały kluczową rolę w podtrzymywaniu tożsamości narodowej i formowaniu mitów narodowych; w okresie PRL-u badania i nauczanie historii poddane były mechanizmom propagandowym, a powieść historyczna stanowiła element szerszego projektu inżynierii społecznej; po 1989 roku i ukształtowaniu się w pełni komercyjnego pola produkcji kulturowej powieść, film i serial historyczny w dalszym ciągu stanowią popularne gatunki, chociaż nie służą już jasno określonym celom społecznym. W ostatnich latach zwłaszcza widać fascynację historią, zarówno w obiegu postmodernistycznych realizacji skierowanych do węższej grupy odbiorców (przykładowo Księgi Jakubowe [2018] Olgi Tokarczuk czy Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli [2019] Radka Raka, czy sztuka W imię Jakuba S. [2011] Pawła Demirskiego), jak i w obiegu masowym, gdzie powieść historyczna miesza się z fantastyką (twórczość Jacka Komudy, Witolda Jabłońskiego, Krzysztofa Piskorskiego, Anny Kańtoch i innych), czy kryminałem (powieści Marka Krajewskiego, Marcela Woźniaka, Roberta Małeckiego), sagą rodzinną (powieści Elżbiety Cherezińskiej i Marty Kisiel) lub romansem (Katarzyna Berenika Miszczuk, Ałbena Grabowska, Joanna Jax). Także na gruncie kultury audiowizualnej zauważyć można znaczne zainteresowanie polską historią, o czym świadczą takie produkcje jak Jack Strong (2014), Miasto 44 (2014), Rojst (2018-2014), Wielka Woda (2022), Kos (2023), 1670 (2023) i wiele innych. Jednocześnie mamy do czynienia z interesującym zjawiskiem tzw. zwrotu chłopskiego – nie tylko w badaniach humanistycznych, ale przede wszystkim w odniesieniu do społecznego zainteresowania życiem klas niższych na przestrzeni dziejów, czego dowodem jest popularność takich pozycji jak reportaże Joanny Kuciel-Frydryszak Służące do wszystkiego (2018) i Chłopki. Opowieść o naszych babkach (2023). Zwrot chłopski w tym kontekście oferuje alternatywne spojrzenie na historię: nie przez pryzmat władców i wojen, ale przez intymne doświadczenie codzienności.

Przytoczeni tu twórcy i tytuły stanowią jedynie niewielki ułamek twórczości opartej na historii czy też konkretnej wizji historii, która w tekstach kultury ulega fantastycznym i fantazmatycznym przeobrażeniom. Celem konferencji jest zbadanie, na czym polega fantazmatyczny potencjał historii Polski, dlaczego stanowi tak atrakcyjny temat i jak kształtują się mechanizmy przekształcania i przeobrażania historii w konkretnych przypadkach. Nie bez znaczenia jest tu polaryzacja dyskursu politycznego i wynikające z niej podziały społeczne, które często ujawniają fantazmatyczny wymiar historii, tj. traktowania jej jako pola snucia fantazji o określonej wizji narodu czy „charakteru narodowego”. Te fantazje, ich charakter i funkcje, narracje na temat wydarzeń i okresów historycznych obecne we współczesnych dyskusjach również stanowią istotny obszar badań dla nauk społecznych i humanistycznych. Zawarte w tytule konferencji pojęcie fantazmatu używane jest w ujęciu Freudowskim, oznaczającym scenariusz pragnienia, zastępczego zaspokojenia potrzeb, które tkwią w nieświadomości, nigdy nie wyrażane bezpośrednio. Pojęcie fantazmatu zawiera też w sobie sugestię pewnego zinstytucjonalizowania, potencjał społecznego ugruntowania, rodzaj dzielonej – społecznej, narodowej, grupowej – neurozy. Kategoria fantazji z kolei odnosi się do bardziej jednostkowego, indywidualnego marzenia, ale także do fantastyczności, fantastyki, która często staje się polem – zwłaszcza w obszarze kultury masowej – artykulacji fantazmatów.

Maria Janion wielokrotnie dowiodła, że polska literatura wytwarza różnego rodzaju fantazmaty oraz jest przeniknięta tymi, które przechodzą z dyskursów społecznych i politycznych. Sednem Projektu kultury fantazmatycznej jest wykazanie, w jaki sposób fantazmat, idea, fantazja pokonuje i artykułuje rzeczywistość. Dzięki temu można wykazać fantazmatyczny charakter sarmatyzmu (i neosarmatyzmu oraz postsarmatyzmu) czy prób rekonstruowania pogańskiej przeszłości Polski (tutaj szczególnie ujawnia się fantazmatyczny charakter tzw. Wielkiej Lechii z pseudohistorycznych książek Janusza Bieszka). Istotnym źródłem inspiracji dla konferencji są dokonania historiografii narratywistycznej w ujęciu Haydena White’a i i Franka Ankersmita, historii potencjalnej Arielli Aïsha Azoulay i zwrotu pamięciowego, które ujawniły ideologiczne uwikłania dyskursów historycznych, ich twórczy – a nie tylko opisowy – charakter. W tym kontekście szczególnie ważne stają się te publikacje, które z jednej strony dekonstruują fantazmatyczne bytowanie I Rzeczypospolitej i dominującej w niej formacji sarmackiej, a z drugiej strony wprowadza polski dyskurs historyczny w postnowoczesną przestrzeń fantazmatów globalizacji – podziału na centrum i peryferia, bogatą Północ i biedne Południe, nowoczesność i zacofanie. Konferencja ma na celu prześledzenie związków między historiografią a twórczością kulturową, ze szczególnym uwzględnieniem tekstów powstałych po 1989 roku i wejściu Polski w zachodni i globalny krąg kulturowy, co stanowiło źródło nowych społecznych niepokojów i wyprodukowało własne fantazmaty społeczne i polityczne, których odbicie znaleźć można w dzisiejszej literaturze.

• Wizje historii Polski w tekstach kultury w ujęciu postzależnościowym, postkolonialnym, queerowym i genderowym;
• Rola fantazji i fantazmatu w kształtowaniu historii Polski;
• Region i regionalność (Wschód, Dzikie Pola, Podlasie, Ziemie Odzyskane) w ujęciu fantazmatycznym;
• Powiązania poszczególnych gatunków z określonymi epokami, przyczyny i motywacje wyboru gatunku do przedstawienia epoki (np. kryminał jako narzędzie rozliczenia moralnego z PRL-em);
• Fetyszyzowanie i romantyzowanie przeszłości;
• Biografia i kino biograficzne a fantazmat;
• Kultywowanie i dekonstrukcja mitów narodowych we współczesnych tekstach kultury;
• Zwrot chłopski w tekstach kultury;
• Współczesna martyrologia w tekstach kultury;
• Wyobrażeniowa historia czasów pogańskich (ruchy rodzimowiercze, re-konstrukcja pogańskiej przeszłości i wierzeń, fantastyka słowiańska, czarostwo);
• Fantazmat „Wielkiej Lechii” i inne polskie „sny o potędze” w tekstach kultury;
• Teorie spiskowe a fantazmat;
• Post-historyczność i a-historyczność w tekstach kultury, wizje historii po końcu świata, polski model postapokalipsy, utopie i dystopie w kostiumie historycznym;
• Formacja neosarmacka w tekstach kultury;
• Ruchy rekonstruktorskie – fantazmat ucieleśniony;
• Realność fantazmatu – wymierne skutki społeczne funkcjonowania fantazmatów w tekstach kultury.

Krótkie abstrakty (do 200 słów) wraz z notą biograficzną należy przesłać do 12.01.2025 na adres: historia.fantazmat.fantazja@gmail.com

Informację o przyjęciu na konferencję pojawią się do końca stycznia 2025. Planowana jest publikacja postkonferencyjna w punktowanym czasopiśmie naukowym w języku angielskim (organizatorzy opłacają koszt wydania publikacji oraz jej tłumaczenie)*.

---

* - Publikacja postkonferencyjna dofinansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”; nr projektu NPRH/DN/SP/0146/2023/12; kwota dofinansowania:429 804,19 całkowita wartość projektu: 429 804,19.

Opłata konferencyjna wysokości 400 zł pokrywa koszt materiałów konferencyjnych i cateringu w czasie konferencji, organizatorzy nie pokrywają kosztów przejazdu i noclegu.

Konferencja odbywa się w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”; nr projektu NPRH/DN/SP/0146/2023/12.